Księga Torunia
Rozdział 1
Toruń najdawniejszy i średniowieczny
Na samym początku pragniemy was uprzedzić, że będziemy uźywali w tekście kilku pojęć, które łatwo pomylić. Oto ich lista:
- Stary Toruń
- pierwotna osada o tej nazwie. Znajdowała sie ona poniżej dzisiejszego Torunia
- Stare Miasto
- Dzisiejsza "starówka" (pierwotne miasto) znajdująca sie na prawo od ruin zamku kzyźackiego
- Nowe Miasto
- Część "starówki" znajdująca sie na lewo od zamku. Stosunkowo młodsza od zabudowań starówki.
Zacznijmy podróż po dawnym Toruniu :) Początki osadnictwa na tym terenie sięgają 9000 lat p.n.e.,
do epoki kamienia, kiedy to możemy mówic o pierwszych śladach pobytu człowieka na tym obszarze.
Piaszczyste, nadwiślańskie tereny Torunia zasiedlone były wtedy przez ludność koczującą
( tzw. kultura świderska )
Intensywny rozwój osadnictwa na terenie Torunia można zaobserwować w epoce brązu, kiedy na
arenę dziejów wkracza kultura łużycka, swoim zasięgiem obejmująca całość ziem polskich pomiędzy Odrą i Wisłą,
północno-wschodnią cześć Czech, Saksonię, Łużyce, wschodnią cześć Turyngii i dużą część Brandenburgii
w dorzeczu górnej i środkowej Łaby. Jedna z większych ówczesnych osad znajdowała się na wzgórzu, na którym obecnie znajdują sie ruiny zamku krzyżackiego. Wybór tego miejsca nie był przypadkowy. Wzniesienie, oraz rzeka stwarzały dobre warunki obronne, które docenili kilka wieków później osadnicy słowiańscy. Na podstawie badań
licznych cmentarzysk i osada ludności kultury łużyckiej otrzymujemy
obraz kulturowy tych ziem, o wysoko rozwiniętym systemie gospodarki rolniczo-hodowlanej.
Znaczna liczba osad o charakterze obronnym świadczy o wysokim poziomie budownictwa. Ludność
tych osad prowadziła ożywione stosunki handlowe z Kujawami, Wielkopolską, Pomorzem i Śląskiem.
Okres wczesnośrednowieczny.
Na terenie wzgórza zamkowego powstaje w VIII w. osada, która w X w. zostaje otoczona
wałem obronym. Do dzisiaj trudno jest ustalić jaki miala charakter i czy miała umocnienia
obronne w postaci palisady, czy wału. Od X w. osada przybiera zdecydowanie obronny charakter. Wał
toruński miał bardzo rzadko spotykaną konstrukcję, mianowicie składał się z drewnianych skrzyń
wypełnionych piaskiem, a od strony zewnętrznej chronił go dodatkowy element obronny w postaci drzewa
o układzie przekładkowym, umocnionym w dolnych partiach palisadą. Zastosowanie obydwu form było
rzadko spotykane, choć obydwa sposoby stanowią bardzo pospolity typ wałów wśród Słowian.
Rekonstrukcja tego wału jest niestety niemożliwa spowodu zniszczeń, spowodowanych budową murów
zamkowych.
Gród Toruński należał do grodów podkowiastych, czyli wał obronny miał kształt podkowy, otwarty
od strony Wisły, która stanowiła naturalną ochronę. Krzyżacy również wykorzystali ten kształt budując
po 1231 r. swój zamek, na umocnieniach obronnych grodu. Jednak zamek miał zamknięty układ
murów od strony Wisły. Prawdopodobnie pierwotną nazwa grodu bylo "Postolsko".
Silne zniszczenie warstw osadniczych wnętrza grodu uniemożliwia szczególową rekonstrukcję jego
zabudowy. Nieliczne, zachowane fragmenty sugerują, że budynki skupiały sie wzdłuż wału, a środek
grodu był wolny od zabudowy, co zwiększało stopień jego obronności.
Nie ulega wątpliwości, że w momencie podjęcia przez Krzyżaków budowy zamku, gród już
nie funkcjonował, a jego mieszkańcy przenieśli sie gdzieś indziej. Nastapić to musiało na krótko przed
budową zamku. Można przypuszczać, że toruński gród podzielił los wileu innych ówczesnych grodów ziemi
chełminskiej, które uległy zniszczeniu w wyniku najazdu pruskiego. Znaczna ich liczba już nie istniała
w momencie przekazania tych miejscowosci, w 1222 r., biskupowi pruskiemu przez Konrada
Mazowieckiego. Nie jest wykluczone, że cześć ludności mogła przenieść się na tereny określane mianem
Starego Torunia, gdzie na poczatku lat 30 XIII w. Krzyżacy podjęli się budowy warowni. Archeolodzy
nie odkryli żadynych dowodów na istnienie tejże osady, ale ze wzgledu na wiarygodność źródeł pisanych,
nie ma powodów, wątpić w jej istnienie.
Przez Toruń przebiegał główny wodny szlak handlowy: z Krakowa do Gdańska, oraz lądowy:
z Poznania przez Gniezno, Kruszwicę, Inowrocław, Gniewkowo, oraz z Krakowa przez Łęczycę, Brześć
Kujawski do Chełmna i Gdańska. Tędy również prowadziła odwieczna przeprawa przez Wisłę, łącząca
drogi z południa na północ kraju.
Chociaż prawo lokacyjne zostało nadane najpierw miejscowości położonej na zachód od obecnego
miasta, Staremu Toruniowi, w XIII w. nastapiło przniesienie tego przywileju na teren wcześniejszej i prężniej
rozwijającej sie osady (dzisiejszy Toruń). Głównym powodem przeniesienia miał być szybszy i lepszy
rozwój osady. Stąd zaniechanie rozbudowy osady Stary Toruń, która była na tyle krótkotrwała, że
nie zdołała zdobyc większej rangi (trwala ok. 5-6 lat). Kiedy Krzyżacy rozpoczęli budowe zamku, do
Torunia zaczęło napływac coraz wiecej ludności, co przyczyniło się do dalszego rozwoju osady.
Ślady osadnictwa średniowiecznego odkryto m.in. na:
- Rudaku, gdzie stwierdzono ślady osady o bliżej nie określonym charakterze
- Bydgoskim Przedmieściu, gdzie odsłonięto cmentarzysko szkieletowe,
z grobami rzędowymi
- oraz Kaszczorku.
Na terenie Torunia odkryto również skarb, który składał sie z monet bitych do 1030 r. Część z nich
znajduje sie w muzeum w Munster w Westfalia. (Odkrycia dokonano w okresie międzywojennym i zaginęła dokumetacja prac arheologicznych, przez co nimożliwe jest sprecyzowanie miejsca położenia skarbu ). niewątpilwie gród toruński przed 1231 r. musiał być centrum większego skupiska osadniczego na ziemi chełmińskiej.
Toruń murowany, jaki znamy dzisiaj, właściwie nie pokrywa się z wcześniejszymi zabudowaniami miasta. Trzynastowieczna drewniana zabudowa mieszkalna wykazuje znaczne odchylenia w stosunku do zachowanych do dzisiaj średniowiecznych
budynków. Różnice widać w układzie budynków, jak i ulic. Dawniej Toruń
przecinały liczne, małe, wyłożone drewnem uliczki, prowadzące do Wisły. Było to prawdopodobnie
podyktowane handlowym charakterem miasta. Jeszcze jedną ciekawostką może być to, iż pierwotna
zabudowa Torunia znajduje sie ok. 1,70-2,50 m. poniżej obecnego poziomu miasta. Narastająca w ciagu
wieków intensywna zabudowa podniosła znacznie teren. Np. średniowieczny poziom ul. Szerokiej wynosił
1,60-2,00 m. poniżej dzisiejszego. Murowana zabudowa ul. Szerokiej miała wejścia z wysokimi
przedprozami, jakie do dzisiaj mozna oglądać m.in. w Gdańsku.
Toruń średniowieczny.
Tereny Torunia były bardzo narażone na odwetowe i łupieckie najazdy Prusów,
które wzmogły się szczególnie w drugim dziesięcioleciu XIII w., pod wpływem akcji chrystianizacyjnych.
Zwłaszcza w odwecie za organizowane przez polskie książęta wyprawy krzyżowe. Szczególnie dotkliwe
spustoszenia spowodowały napady Prusow w latach 1217 i 1220.
Odpowiedzią na te napady były kolejne wyprawy chrystianizacyjne polskich arystokratów w latach 1222 i 1223, niestety nie powstrzymały one kolejnych najazdów pruskich. Wtedy dopiero zaczęto rozważać pomysł osadzenia na ziemiach polskich, a dokładniej na ziemi chełmińskiej niemieckich rycerzy - mnichów z zakonu Najświętszej Marii Panny, zwanych potocznie krzyżakami (nosili czarne krzyże na białych płaszczach). W 1226 r. Ks. Konrad Mazowiecki nadał krzyżakom ziemię chełmińską, w charakterze prywatno - prawnym. Krzyżacy chętnie przystali na tę propozycję, ponieważ w 1225 r. król węgierski Andrzej wyrzucił zakon z Siedmiogrodu, gdzie Krzyżacy próbowali założyć własne państwo.
W marcu 1226 r. nadanie ziemi chełmińskiej krzyżakom potwierdził cesarz Fryderyk II , przyznając im również te tereny, które zdobędą podczas walk. W kwietniu 1228 krzyżacy otrzymali ziemię chełmińską oraz wieś Orłowo. Podobno - niektórzy historycy w to nie wierzą - krzyżacy z pomocą księcia Konrada wznieśli na drugim brzegu Wisły, naprzeciw dzisiejszego Torunia, osadę : Vogelsang. Jeśli to prawda, to miejscowość musiała znajdować się na miejscu dzisiejszych Stawek. Wiosną 1230 r. Na ziemie chełmińską został skierowany przez wielkiego mistrza, Hermana von Salza, oddział składający się z mistrza krajowego Hermana Balka, 7 rycerzy oraz licznego zastępu giermków. Książę Konrad po pertraktacjach z Hermanem Balkiem nadał krzyżakom gród Nieszawa (Mała Nieszawka) , który krzyżacy rozbudowali. W 1231 r. Krzyżacy założyli na drugim brzegu Wisły, wokół okazałego dębu gród Toruń (Stary Toruń). Nazwa osady pochodzi od słowa "tor" - oznaczającego drogę oraz "uń" - wskazuje przebiegający tam szlak komunikacyjny. Śladów osady Stary Toruń archeolodzy poszukują do dziś, niestety bezskutecznie. Prawdopodobnie była to osada rzemieślniczo kupiecka. 28 XII 1233 r. Stary Toruń otrzymał tzw. Przywilej Lokacyjny wystawiony przez Hermana von Salza i Hermana Balka. Osada otrzymała odcinek Wisły od wyspy zwanej Liszką (dzisiejszy Port Drzewny) dwie mile w dół rzeki (nadanie to nie obejmowało Wisły w granicach dzisiejszego Torunia).
Stare Miasto Toruń
W 1235 Toruń został przeniesiony w górę rzeki, w obecne swoje miejsce. Został wystawiony nowy przywilej lokacyjny - tzw. Chełmiński (1251r.)
|
;)
;)
